Ngày 27/6/2025, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Đường sắt (sửa đổi), tạo ra bước tiến quan trọng nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn pháp lý và thúc đẩy sự tham gia tích cực của khối doanh nghiệp vào lĩnh vực đường sắt. Luật sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, một số quy định trọng điểm được áp dụng ngay từ ngày 1/7/2025 để đẩy nhanh tiến độ triển khai các chính sách mới. Cụ thể:
1. Khuyến khích đầu tư tư nhân vào đường sắt 
Một trong những điểm mới quan trọng nhất là Luật bổ sung quy định về đầu tư các dự án đường sắt bằng nguồn vốn ngoài ngân sách nhằm thể chế hóa Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân. Đây là lần đầu tiên Luật quy định cụ thể phương thức đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP) hoặc đầu tư trực tiếp, mở ra cơ hội lớn cho khối doanh nghiệp tư nhân.
2. Ưu tiên ngân sách nhà nước và huy động nguồn lực địa phương
Nhà nước sẽ ưu tiên phân bổ ngân sách cho các dự án đường sắt trọng điểm. Cơ chế huy động nguồn lực từ các địa phương cũng được mở rộng, bao gồm:
- Bồi thường, hỗ trợ tái định cư.
- Xây dựng hạ tầng kỹ thuật tại khu vực dự án.
3. Ưu đãi về đất đai và tài chính cho doanh nghiệp
Luật quy định cụ thể những ưu đãi về đất đai và tài chính mà doanh nghiệp kinh doanh và đầu tư vào đường sắt được hưởng, như:
- Miễn hoặc giảm tiền sử dụng đất, tiền thuê đất
- Tiếp cận vốn vay tín dụng đầu tư từ Nhà nước hoặc được Chính phủ bảo lãnh vay vốn.
- Bên cạnh đó, Nhà nước cũng sẽ trợ giá vận tải hành khách công cộng đường sắt đô thị và hỗ trợ vốn ngân sách, vốn tín dụng ưu đãi tại các khu vực kinh tế – xã hội khó khăn.
4. Bảo đảm kinh phí bồi thường, tái định cư cho dự án ngoài ngân sách
Đáng chú ý, Luật quy định rõ Nhà nước sẽ bảo đảm toàn bộ kinh phí bồi thường, hỗ trợ tái định cư cho các dự án đầu tư bằng nguồn vốn ngoài ngân sách. Khoản chi này sẽ không tính vào tỷ lệ vốn nhà nước trong dự án PPP, giúp doanh nghiệp giảm gánh nặng tài chính và rủi ro khi đầu tư.
5. Kiểm soát chặt chẽ nhà đầu tư và minh bạch trong quản lý
Để đảm bảo kiểm soát rủi ro và tính minh bạch, Luật quy định rõ các điều kiện lựa chọn và năng lực của nhà đầu tư:
- Nếu chỉ có một nhà đầu tư đề xuất dự án, cơ quan có thẩm quyền có thể đồng thời phê duyệt chủ trương đầu tư và chấp thuận nhà đầu tư đó.
- Doanh nghiệp không được phép chuyển nhượng dự án, vốn hoặc tài sản của dự án cho tổ chức, cá nhân nước ngoài.
- Khi dự án kết thúc, toàn bộ tài sản hình thành sẽ được chuyển giao không bồi hoàn cho Nhà nước.
Ngoài các điểm mới nói trên, Luật còn quy định rõ trách nhiệm của Bộ Xây dựng và UBND cấp tỉnh trong việc quản lý chuyên môn, thẩm định danh mục tiêu chuẩn kỹ thuật và kiểm tra công tác nghiệm thu đối với từng dự án cụ thể.
Với những thay đổi tích cực này, Luật Đường sắt (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá lớn, thúc đẩy phát triển cơ sở hạ tầng đường sắt hiện đại, bền vững, đáp ứng nhu cầu tăng trưởng kinh tế – xã hội trong tương lai.
